Çocuk ve Genç

Okul öncesi eğitimin önemi nedir?

Okul öncesi eğitim çocuğun ruhsal ve akademik olarak okula hazır olmasına yardımcı olan bir olgudur. Okul öncesi eğitim alan çocuk, anne-babadan ayrı kalabilmeyi, bireyselleşmeyi, temel kavramları öğrenir; özbakım, sosyal, dil, ince motor ve kaba motor becerilerini geliştirir. Böylelikle okul öncesi eğitim almış çocuk yaşıtlarına oranla okula daha hazır başlar.

Anaokuluna başlama yaşı kaçtır?

Anaokuluna başlama yaşı konusunda bireysel farklılıklar söz konusu olmakla birlikte normal şartlarda iki yaşından itibaren anneleri ile katılabilecekleri oyun gruplarını, üç yaşından itibaren yavaş yavaş arttırarak önce üç tam veya beş yarım gün, çocuk adapte olmaya başladıktan sonra da beş tam gün okul öncesi eğitimi öneriyoruz.

Anne-baba anaokuluna göndermeden önce çocuÄŸun hazır olup olmadığını nasıl anlamalıdır? Psikolojisi hazır mı?

Anaokuluna hazır olmak gibi bir kavramdan bahsetmek ne kadar doğru bilemiyorum. Anaokuluna gitmenin amacı zaten çocuğu ilköğretime hazırlamaktır. Dolayısıyla bu açıdan bakıldığında aslında çocuk anaokuluna ne kadar hazır değilse o kadar çok okul öncesi eğitim alması gerekir. Örneğin, çocuk anneden ayrılamıyorsa, özbakım becerilerini geliştiremediyse, kurallara uymakta zorlanıyorsa, davranış sorunları, konuşamama problemleri varsa biz özel eğitime başlamadan önce okul öncesi eğitime başlamasını, 2-3 ay çocuğu gözlemlemelerini ve bu sıkıntılar geçmez ise bize tekrar gelmelerini öneriyoruz.

Anaokuluna uyum sürecinde yaÅŸananlar ve dikkat edilmesi gereken noktalar nelerdir?  Korkma nedenleri ve bunları yenmesine yardımcı olacak yöntemler nelerdir?

Çocuğunuz için uygun bir okul öncesi eğitim kurumu aramakla başlayacağınız bu süreçte sizi birçok basamak beklemektedir. Okullarla yapılan görüşmeler, karar aşaması, okul gereçlerinin temin edilmesi vs. tüm bunları yaparken çocuğunuzun bu sürecin en önemli figürü olduğunu unutmamak ve hazırlık aşamalarına onu da dahil etmek size yardımcı olacaktır. Anaokuluna başlamak üzere olduğunu, tüm bu hazırlıkların onun için yapıldığı çocuğunuza anlatın. Gideceği kurumu belirledikten sonra, tipik bir günün akışı hakkında çocuğunuzu bilgilendirin. Kafasındaki belirsizlik ne kadar az olursa ilk günler o kadar rahat geçecektir. Ona birçok şey öğreneceğini, arkadaşları ile birlikte yeni yeni bir sürü faaliyet yapacaklarını söyleyin.

Okulun ilk günü geldiğinde;

• Okulun ilk günü geldiÄŸinde sabah evden çıkmadan önce çok fazla çatışmaya girmemeye özen gösterin. O günkü tutumu, ruh hali ne kadar olumlu olursa o kadar rahat bir gün geçirir. Bırakın ne istiyorsa giysin, yesin...


• Kuruma annesi ve babası ile birlikte giden çocuk kendisini daha çok güvende hisseder. Çok önemli bir iÅŸiniz yoksa okulun ilk günü anne ve baba olarak çocuÄŸunuza eÅŸlik edin ve eÄŸer mümkünse okul çıkışına da birlikte gidin. Okul sonrasında beraber bir aktivite yapın (yemeÄŸe gitmek gibi) ve okulun ilk günü hakkında sohbet edin. Fakat bu sohbetin bir sorgulama ÅŸeklinde olmamasına özen gösterin.


• EÄŸer çok sevdiÄŸi bir oyuncağı vs. varsa yanında götürmesine izin verebilirsiniz. Ä°lk günlerde kendini güvende hissetmek için yanında tanıdık bir ÅŸeyler bulundurmak isteyebilir.


• AÄŸlıyorsa... ÇocuÄŸunuz kadar anne baba olarak siz de bu durumdan pek hoÅŸnut olmayabilirsiniz ki bu çok doÄŸal. Uzun zamandır hayatınızda olan parçanız artık kendi ayakları üzerinde durmaya hazırlanıyor. Fakat bu heyecanınızın ve ayrılmanın beraberinde getirdiÄŸi duyguların üstesinden gelmek ve çocuÄŸunuza bu konuda da rol model olmak önemlidir. Böyle bir durumla karşılaşırsanız, anlayışlı ama kararlı olun. “Bugün senin için bir ilk. Kaygılı olmanı anlıyorum ama daha önce de konuÅŸtuÄŸumuz gibi senin yaşındaki pek çok çocuÄŸun yaÅŸadığı bir ÅŸey bu. Öğretmeninle de tanıştık hatırlıyorsun. Burada yeni arkadaÅŸların olacak. Bence keyfini çıkarmaya bak. Sen de göreceksin burada çok keyifli vakitler geçireceksin. Seni almaya geldiÄŸimde bana neler yaptığını anlatırsın.”

Onu anaokuluna gitmesi için nasıl ikna edilmeli? Okula gitmek istemiyorum diye direten çocuk nasıl ikna edilmelidir?

ÇocuÄŸu “ikna etme” gibi bir amacın olmaması ilk koÅŸuldur diyebiliriz. “Ä°kna etme” dediÄŸimizde baÅŸka bir seçeneÄŸin varlığı da söz konusudur çünkü. EÄŸer anne-baba çocuÄŸun okul öncesi eÄŸitim almasına karar verdiyse baÅŸka bir seçeneÄŸi olmadığı mesajı çocuÄŸa verilmelidir. 2005 yılından beri çeÅŸitli okul öncesi eÄŸitim kurumlarına danışmanlık veriyorum. Bu zamana kadar çocuÄŸu okula girmemek için aÄŸlama krizi geçiren anne-babaların “Bak yavrum, burada çok güzel vakit geçireceksin, arkadaÅŸların var, öğretmenlerin sana ne güzel ÅŸeyler öğretecek, vs. vs. vs.” ÅŸeklindeki ikna çabalarına “Aaa tamam o zaman hadi siz gidin. Ben de içeri gireyim.” diye yanıt veren bir çocuÄŸa henüz rastlamadım. Bu sorun, ancak anne-babaların kararlı tavır sergilemeleri ile çözülüyor. Ayrılık merasimini uzatmamak, çocuk fark etmeden kaçmamak (Bu önemli, çünkü genelde böyle yapılır ve çocuÄŸun anne-babaya daha fazla yapışması ile sonuçlanır.), onunla vedalaÅŸtıktan sonra okuldan ayrılmak en saÄŸlıklı yoldur.

Okula baÅŸlayacak çocuÄŸun ne gibi geliÅŸimsel özellikleri ve yetenekleri olmalıdır? Anne-baba bunu nasıl anlayabilir. Nasıl gözlem yapmalı? Ã‡ocuÄŸu ilkokula hazırlamak için neler yapılmalıdır? ÇocuÄŸun hazır olup olmadığı nasıl anlaşılır?

Ä°lköğretime baÅŸlamaya hazır olup olmamak kronolojik yaÅŸtan çok çocuÄŸun geliÅŸim düzeyi ile ilgilidir. Ä°lköğretime baÅŸlayacak bir çocuÄŸun basit geometrik ÅŸekilleri çizmesini, dili doÄŸru konuÅŸmasını, okuduÄŸunuz bir metni dinleyip sorduÄŸunuz soruları doÄŸru yanıtlamasını, temel kavramları bilmesini, rakamları tanımasını ve yazmasını, en az 50’ye kadar saymasını, basit toplama-çıkarma yapmasını ve buraya sığdıramayacağımız daha birçok beceriyi geliÅŸtirmiÅŸ olmasını bekleriz. Okula hazırlığın deÄŸerlendirildiÄŸi birçok envanter ve test mevcuttur. Okul öncesi eÄŸitim kurumlarının çoÄŸunda bu deÄŸerlendirmeler yapılır ve aileler yönlendirilir. Bazı okullarda ise ilköğretime kayıt alınmadan çocuk deÄŸerlendirilebilir. Bu imkanlar sunulmamış olan çocuklara ise bizler ailenin talebi üzerine çocuÄŸun okul olgunluÄŸunu deÄŸerlendirebiliriz.

Okul ve öğretmen seçiminin çocuÄŸun baÅŸarısını etkiler mi? Bu noktada nelere dikkat edilmeli? Ä°lkokul seçerken ne gibi noktalar göz önünde bulundurulmalıdır?  Okulda çocukları tehlikelere karşı korumak imkansızdır, ama anne-baba okul seçimi sırasında dikkat etmesi gereken noktalar neler olabilir ve bu konuda neler yapabilirler? Okul içinde çoÄŸun güvenliÄŸini saÄŸlayacak noktalar neler olmalıdır?

Sizin bu konuda anne-babalara yardımcı olacak önerileriniz nelerdir?

Her çocuğun ihtiyaçları birbirinden farklıdır. Dolayısıyla bir çocuk için uygun olan bir okul diğer bir çocuk için hiç uygun olmayabilir. O nedenle okul seçiminde en önemli nokta kendi çocuğunuzu tanımaktır. Örneğin; çocuğun dil gelişimi iyi ise ikinci bir dili öğrenmekte başarılı olma ihtimali yüksektir, o nedenle yabancı dilin ön planda olduğu bir okul düşünülebilir. Çocuğun bedensel hareketliliği fazla ise daha küçük, az mevcutlu ve sportif aktivite imkânlarının fazla olduğu bir okul daha uygun olabilir. Çocuk bedensel enerjisini doğru bir şekilde boşaltabilirse akademik sürece daha iyi odaklanabilir. Aşırı kaygılı bir çocuğun çok kalabalık ve akademik beklentisi yüksek bir okula gitmesi bu sıkıntının daha da belirgin hale gelmesi ile sonuçlanabilir. Çocuğun gelişimi ile sıkıntılar göze çarpıyorsa, konuşma gecikmesi, telaffuz bozukluğu, algılama engeli, dikkat sorunu varsa ideal koşullarda okul öncesinde mutlaka bir uzman tarafından değerlendirilmesi ve bazı durumlarda okula bir yıl daha sonra başlaması gerekebilir. Bu konularda okul öncesi eğitim kurumundaki çocuk psikoloğu veya psikolojik danışman size yardımcı olabileceği gibi üniversite hastanelerinin psikiyatri/psikoloji anabilim dallarından veya özel danışmanlık merkezlerinden yardım alabilirsiniz.

“En iyi okul sizin beklentilerinize ve çocuÄŸunuzun ihtiyaçlarına karşılık verebilen okuldur” tezinden yola çıkarak öncelikle beklentilerinizi ve ihtiyaçlarınızı belirlemeniz ve sonrasında okulları ziyaret ettikçe bu kriterleri ne kadar barındırdığını deÄŸerlendirmeniz yararlı olacaktır. Bazı aileler için eve yakınlık en önemli kriterken bazıları için okul binasının saÄŸlamlığı, eÄŸitim kadrosu, rehberlik hizmetlerinin kalitesi veya sosyal aktivitelerin çokluÄŸu en önemli beklenti olabilir. Sonuç olarak size önerim çocuÄŸunuzun özelliklerini doÄŸru tanımlamanız ve bununla birlikte beklenti ve ihtiyaçlarınıza yönelik bir soru listesi hazırlamanız olacaktır.

Örnek soruları şu şekilde sıralayabiliriz:

• ÇocuÄŸunuzu psikolojik olarak okula hazırlayın.
• Okula alıştırmak için neler yapılmalıdır?
• Okulun ilk günü yaÅŸanan sendromu atlatmak için anne-baba ve öğretmenlerin yapması gerekenler?

Diyelim ki okulunuzu seçtiniz ve çocuğunuzla önceden bir ziyaret yaptınız. Daha sonrasında okul için gerekli olan malzemelerin alış verişini de yine birlikte yapın. Kendi okula başladığınız günkü fotoğraflarınızı gösterin, o gün neler hissettiğinizden bahsedin. Ancak travmatik bir ilk gün hikayeniz varsa onu anlatmamanız daha iyi olabilir. Onun okula başlaması ile ilgili olumlu duygularınızı paylaşın. Nasıl olup da birden büyüdüğünü, onunla gurur duyduğunuzu söyleyin. Okulun bir günlük programı ile ilgili bilgi alıp sırasıyla o gün neler yaşayacağını çocuğunuza anlatın. Örneğin:
“Önce hep birlikte okul bahçesinde toplanacağız. Sonra öğretmenler sizleri sıraya alacaklar. Anne ve babalar arkada bekleyecek. Sonra Ä°stiklal Marşı okunacak. Sonra da öğretmenler ve öğrenciler sınıflara girecek. Sanırım ilk gün daha çok herkesin kendini tanıtması ile geçecektir. Ben seni ilk gün bahçede bekliyor olacağım. Çıkışta servisini ayarlar sonra da birlikte bir ÅŸeyler yaparız.”

Yukarıdaki gibi bir açıklama çocuğun okul ile ilgili bir fikir oluşturarak kafasındaki belirsizliği azaltmasına yardımcı olacaktır. Belirsizliğin azalması da kaygının en iyi ilacıdır. Eğer mümkünse ilk gün hem okul girişinde hem çıkışında anne ve baba olarak birlikte çocuğunuzun yanında olmaya çalışın. Sonrasında ailece bir aktivite yapmak, okulda olanları sorgulayıcı olmayan bir tavırla paylaşmasını istemek ve eğer kaygıları varsa bunlar üzerine konuşmak çocuğunuzun kendini güvende ve iyi hissetmesini sağlayacaktır.

Çocukta okul fobisi varsa neler yapılmalıdır? Anne-baba çocuğuna nasıl destek olmalı ve onu sakinleştirmelidir?

Okul fobisi olup olmadığının bir uzman tarafından değerlendirilmesi gereklidir. Çünkü bazen akademik alanlardaki sıkıntılar nedeni ile çocuk kendini okulda yetersiz hissettiğinden okula gitmek istemiyor olabilir. Bu durumda uygulanması gereken müdahaleler farklıdır. Dolayısıyla önce doğru bir teşhis gereklidir. Bunun için uzmanların yaptığı birtakım değerlendirmeler vardır. Eğer okul fobisi veya ayrılma kaygısı söz konusu ise bu durum ailelere verilecek öneriler ile değil bir terapi süreci ile çözülebilir.

Çocuğa evde nasıl bir çalışma ortamı hazırlanmalıdır?

Eğer evinizin fiziksel koşulları uygun ise ona ayrı bir oda vermeniz oldukça sağlıklıdır. Bu odada çocuğunuz ders çalışırken dikkatini dağıtacak uyaranların olmaması önemlidir. Örneğin, ilköğretim çocuklarının odasına okul dönemlerinde televizyon, bilgisayar, oyun konsolu vs. konmaması daha doğrudur. Ona ayrıca verecek bir odanız yok ise, bu durumda ona özel bir çalışma alanı yaratmanız önemlidir. Onun ders çalıştığı saatlerde eğer aynı odada iseniz televizyon gibi onun dikkatini dağıtacak unsurların olmamasına özen gösterebilirsiniz.

Yeni dönemde eğitim sistemindeki değişiklik sonucu anne-babalar biraz endişeli ve kararsız, bu konuda onlara yol gösterecek ve doğru kararı vermelerine yardımcı olabilecek nasıl önerilerde bulunabilirsiniz?

Yukarıda belirttiğim gibi biz bugüne kadar kronolojik yaşı zaten tek bir kriter olarak düşünmüyorduk. Bizim için önemli olan çocuğun akademik ve duygusal olgunluğudur. Yeni sistemde de aynı bakış açısını benimsemekteyiz. Kararı verecek olan anne babaların çocuklarını iyi gözlemlemelerini, okul öncesi eğitim aldılar ise buradaki uzmanlardan ve/veya yeni kayıt yapılacak olan okuldaki eğitimcilerden gelen geri bildirimleri dikkate almalarını ve bu doğrultuda karar vermelerini öneriyoruz.

Açelya Şahin Fırat, Uzman Klinik Psikolog - DBE Çocuk ve Genç Psikolojik Danışmanlık Merkezi