Çocuk ve Genç

Öğrenme parmak izi kadar özel bir olgudur ve öğrenme problemleri de bireye özgü ele alınmalıdır. Bu nedenle bireysel farklılıkları dikkate almak son derece önemlidir. Genele hitap eden paket program uygulamaları veya grup çalışmaları yerine her bir öğrencinin bireysel özelliklerine göre farklılaÅŸtırılmış bir bireysel program hazırlanması önerilmektedir ve teoriler çalışmalarımıza ışık tutmaktadır. 

Yapılan nöropsikolojik çalışmalar; geçmiÅŸte kapalı bir kutu gibi algılanan beynin çalışması ile ilgili yeni ve heyecan verici bir bakış açısı oluÅŸmasına ve ilginin beynin nasıl çalıştığı sorusuna ve biliÅŸsel iÅŸlem performanslarının deÄŸiÅŸtirilip deÄŸiÅŸtirilemeyeceÄŸi konusuna cevap aramaya yönelmesine neden olmuÅŸtur (Das vd., 1994). Yüksek zihinsel performans yaratan bir formül bulma çabası biliÅŸsel geliÅŸimi üzerinde sürekli çalışılan bir konu haline getirmiÅŸ ve çeÅŸitli teorilerin oluÅŸturulduÄŸu bir araÅŸtırma zemini yaratmıştır (Clark, 2015). 

PASS Teorisi nöropsikolojik bilgilerle, nöropsikolojinin öncülerinden olan Luria’nın görüşleri üzerine temellendirilmiÅŸtir. PASS teorisine göre zeka biliÅŸsel iÅŸlemlerden oluÅŸur ve insanın biliÅŸsel aktiviteleri 4 parçadan oluÅŸur: Planlama (biliÅŸsel kontrolü saÄŸlama, istenilen amaca ulaÅŸmak için uygun iÅŸlevi seçme ve etkin stratejiler kullanma, kararlılık ve kendini kontrol gibi özellikler ile tanımlanan), EÅŸzamanlılık (ayrı uyarıcıları tek bir bütün halinde iÅŸleyebilmek ve uyaranlar arasında iliÅŸkileri görme ve analitik çıkarımlarda bulunabilme), Dikkat (biliÅŸsel bir etkinliÄŸi belli bir süre içinde odaklanarak ve seçici olarak tamamlamayı), Ardıllık (uyaranları belirli bir sıralı düzene sokarak hatırlayabilme). 

PASS Teorisi üzerinde çalışan araÅŸtırmacılar tarafından yapılan araÅŸtırmalarda belirli akademik baÅŸarısızlıklar ile belirli biliÅŸsel sorunların iliÅŸkili olduÄŸu ortaya konulmuÅŸ ve ayrıca dezavantajlı gruplara uygulanan biliÅŸsel müdahale amaçlı çalışmaların etkili sonuç verdiÄŸi görülmüştür (Das, 2004; Naglieri & Goldstein, 2009; Naglieri & Otero, 2011). Bu somut verilerle beynin nasıl çalıştığını ve biliÅŸsel iÅŸlemlerin akademik görevlerle iliÅŸkisini anlamak, psikologlara, öğretmenlere ve ailelere çocuÄŸun zayıf ve güçlü olan biliÅŸsel yetilerini anlamada yardımcı olacaktır. Bu bilgiler bize bir çocuk ya da ergenin bazı akademik alanlarda neden güçlü ya da zayıf olduÄŸunu anlamamızda yardımcı olacaktır (Naglieri & Pickering, 2010). 

Beyin holistik çalışır ve bu dört alanın birbiriyle senkronize olması beklenir. Dört alan arası asenkranizasyon söz konusu olduÄŸunda, çocuÄŸun zekasından bağımsız olarak öğrenmede zorlanımlar, problem görülmektedir. ÖrneÄŸin; özgül öğrenme güçlüğü olan öğrencilere ait bilinen özelliklerden birinin de yaşıtlarına göre normal zihinsel performansa sahip olmalarına raÄŸmen biliÅŸsel iÅŸlem alanlarının birbiri ile tutarlı performansta olmamasıdır. Öğrencinin yaÅŸadığı akademik problemlerin hangi biliÅŸsel iÅŸlem alanları ile iliÅŸkili olduÄŸunu bilmek uzmanların, eÄŸitimcilerin ve ailelerin çocuklarına yardım konusunda daha etkili olmalarını saÄŸlayacaktır. 

Çocuklarla çalışan uzmanlar, çocukların güçlü ve zayıf olan biliÅŸsel iÅŸlem alanlarını PASS Teorisi temel alınarak geliÅŸtiren CAS  ile belirler. CAS, 5-17 yaÅŸları arasındaki bireylerin Planlama, Dikkat, EÅŸzamanlı ve Ardıl BiliÅŸsel iÅŸlemlerini deÄŸerlendirmek için geliÅŸtirilmiÅŸtir. CAS ülkemizde bu alanda sertifika sahibi, yetkin psikolog ve psikolojik danışmanlar tarafından uygulanmaktadır. Çocukların güçlü ve zayıf olan biliÅŸsel iÅŸlem alanlarını CAS ile belirlemesinden sonra bu alanların akademik görevlerle iliÅŸkilerini tanımlamaları ve bu alanlara müdahale etmek üzere her bir çocuk için PASS Teorisi’ne dayalı bireysel bir biliÅŸsel müdahale programı yapılandırılarak alanlar arası eÅŸgüdümü saÄŸlayacak ÅŸekilde biliÅŸsel iÅŸlem alanlarını güçlendirmeleri mümkün olabilmektedir. 

Bireysel olarak hazırlanan bu programın içeriğinde her öğrencinin geliştirilmesi gereken alanlara ağırlık verilmesinin yanı sıra güçlü olduğu bilişsel işlem alanları da yer almaktadır ve yer alması önemsenmektedir. Böylece öğrencinin güçlü olduğu bilişsel işlem alanlarından yararlanarak zorlandığı bilişsel işlem alanları da desteklenmektedir. Yani program hazırlanırken tüm bilişsel işlem alanlarının birlikte ele alındığı bütüncül (holistic) bir yaklaşım benimsenir ve program hazırlama çalışmalarındaki teknikler ve etkinlikler bu bütünü oluşturabilecek şekilde titizlikle seçilir.

Sonuç olarak; CAS, üstün yetenekli, özgül öğrenme güçlüğü, dikkat eksikliÄŸi, hiperaktivite ve dikkat eksikliÄŸi, zihinsel engelli, ve travmatik beyin hasarı olan çocukların belirlenmesinde yardımcı olur ve ilgili alanlara müdahale etmek(geliÅŸtirmek veya desteklemek) üzere her bir çocuk için PASS Teorisi’ne dayalı nöropsikolojik içerikli bireysel bir biliÅŸsel müdahale programı yapılandırılarak alanlar arası eÅŸgüdümü saÄŸlayacak ÅŸekilde biliÅŸsel iÅŸlem alanlarını güçlendirme çalışmaları titizlikle planlabilmektedir. 

Özlem YILDIZHAN
Uzm. Psikolojik Danışman

Kaynakça

Clark, B. (2015). Üstün zekâlı olarak büyümek (Çev. F. Kaya, Oğurlu, F., 8. baskı). Nobel. (Orijinal çalışma 2002 yılında yayımlandı.)

Das, J. P. (2004). The cognitive enhancement training program (COGENT©). Developmental Disabilities Centre, University of Alberta.

Das, J. P. Naglieri J. A., & Kirby J.R. (1994). Assessment of cognitive processes: the pass theory of ıntelligence. Allyn and Bacon A Division of Simon and Schuster Inc.

Ergin, T. (2022). YBT-PASS BiliÅŸsel Müdahale Programı’nın özgül öğrenme güçlüğü olan öğrencilerin biliÅŸsel iÅŸlem alanları düzeylerine etkisi. Bolu Abant Ä°zzet Baysal Ãœniversitesi EÄŸitim Fakültesi Dergisi (BAÄ°BÃœEFD), 22(1), 356-376.

Naglieri J.A.& S. Goldstein S. (Eds.). (2009). A practitioner’s guide to assessment of intelligence and achievement. Wiley.

Naglieri, J. A., & Otero, T. (2011). Cognitive Assessment System: Redefining intelligence from a neuropsychological perspective. In A. Davis (Ed.), Handbook of pediatric neuropsychology (pp. 320–333). Springer.

Naglieri, J. A., & Pickering, E. B. (2010). Helping children learn: ıntervention handouts for use ın school and at home (2 b.). Brookes Publishing.