Emre Konuk

Bildiğiniz gibi, bir süredir, insanın irrasyonel tarafı üzerine konuşuyor; sıklıkla inkar edilen bu yönümüzün, hayatımızdaki yansımalarına değiniyor ve çeşitli örneklerle neden, ne zaman ve nasıl irrasyonel davrandığımızı ve bunun sonuçlarını irdeliyoruz. Haftalar boyunca pek çok farklı başlık üzerinden tartıştık; niyetimiz, sohbetimizin gerek bireysel gerekse toplumsal boyutlarda, irrasyonel tarafımız ile yüzleşmemize ve nihayetinde kendimizi daha iyi tanıyarak edindiğimiz içgörüyü, hayatlarımızı iyileştirmek için kullanmamıza aracılık etmesiydi. Bu sebeple, bugün, son olarak, bunca zaman neden bahsettiğimizi özetlemekte fayda olduğunu düşünüyoruz.

Öncelikle, Davranışsal Ekonominin savunduÄŸu doÄŸrultuda insanın doÄŸası gereÄŸi  irrasyonel bir varlık olduÄŸunu; geleneksel ekolün varsaydığının aksine, çoÄŸu zaman, davranışlarının, kar maksimizasyonu veya herhangi bir kiÅŸisel çıkardan önce baÅŸka ihtiyaçlardan etkilendiÄŸini hatırlayalım. Hayatımızın pek çok alanında mantığa aykırı biçimde hareket ediyoruz; iÅŸ hayatımızda, aile içinde, arkadaÅŸlar arasında, kiÅŸisel dünyamızda, sıklıkla, mantıkla örtüşmeyen davranışlarda bulunuyoruz.

Mantıksız dahi olsa her davranışın, kendisini itekleyen ve şekillendiren birtakım güçler sebebiyle oluştuğunu; bilinç dışı bu unsurların farkına varmanın, kişisel gelişimimize fayda sağlayacağını, hayatımız üzerindeki kontrolümüzü arttıracağını, hayatımızı iyileştirmemize yardımcı olacağını vurgulamıştık. Başka bir deyişle; farkındalık aracılığı ile yaşantımızda kritik yeri olan ilişkiler, sağlık, güvenlik, kaynaklar, para ve pek çok çeşitli unsur üzerinde etkinliğimizi arttırmak mümkün.

Ä°rrasyonalitenin, birçok defa, çoÄŸumuzun farkında olmadığı, olumlu bir yönünün de bulunduÄŸuna dikkat çekmiÅŸtik. ÖrneÄŸin, bazen yeni ortamlara adapte olmamıza, bazen diÄŸer insanlara güvenmemize, bazen birilerini sevmemize, bazen yaptığımız iÅŸten keyif almamıza yarıyor. Yani, akıldışının beklenmedik bir “cazibesi” var.

İrrasyonalite ile ilişkili olarak, kişisel emeğe ve düşünsel üretimlere dair oluşan aidiyet ve bağlanma duygularından ve duygusal tatminden; fiziksel adaptasyondan; hedonik adaptasyondan; empati ve yardım etme davranışından bahsetmiş ve irrasyonalitenin her birindeki rolüne ve etkilerine değinmiştik. Tüm konuştuklarımızı düşünerek, şu genel çıkarımlarda bulunabiliriz: Pek çok irrasyonel yatkınlığımız var. Çoğu zaman, bu yatkınlıklarımızın bizleri nasıl etkilediğini fark etmiyor ve dolayısıyla, davranışlarımızı belirleyen unsurların neler olduğunu tam olarak anlamıyoruz. Hatalar, zaman ve emek israfı, maddi kayıplar ve hayal kırıklıkları ile karşılaştığımızda, işlerin neden ve nasıl bu durumlara vardığını bilemiyoruz. Bu sebeple, sezgilerimizi ve bireysel ve toplumsal alışkanlıklarımızı birer gerçeklik olarak doğrudan kabul etmek yerine, sorgulamamız gerekiyor. Sorgulayarak, kendimizi tanımak, güçlü ve zayıf yönlerimizi anlamak, hayatımıza dair neden-sonuç ilişkileri kurmak ve böylelikle istediğimize daha yakın sonuçlar elde etmek mümkün. Bu, bireysel yaşantımızdan, iş dünyasına ve toplumsal yaşama, her alan için geçerli.

Ä°rrasyonel tarafımız mevcut olmakla birlikte, tabi ki, hiçbirimiz, her daim irrasyonel deÄŸiliz; rasyonel becerilerimizi inkar etmek söz konusu olamaz. Dikkat çekmek istediÄŸimiz; geleneksel/ana akımların varsayımlarının ve öğretilerinin aksine, yalnızca ve daima rasyonel olmadığımız. Davranışçı ekollerin savunduÄŸu üzere, rasyonalite-irrasyonalite, bir spektrum olarak düşünüldüğünde, insanoÄŸlu, irrasyonele, tahayyül ettiÄŸinden çok daha yakın. Ancak, bunu tamamen olumsuz bir bilgi olarak deÄŸerlendirmediÄŸinizi, “akıldışının cazibesini” fark edebildiÄŸinizi umuyoruz; çünkü bize özgü bu akıldışı davranışlarımızın bazıları, aslında aynı zamanda, bizi insan kılan müthiÅŸ özelliklerden. Ä°rrasyonel tarafımız sayesinde baÅŸkalarına deÄŸer verebiliyor, güvenebiliyor, baÅŸkalarını sevebiliyoruz. Ä°rrasyonel tarafımız sayesinde, emek verdiÄŸimiz iÅŸten keyif alabiliyor ve düşünsel üretime yatırım yapabiliyoruz. Ä°rrasyonel tarafımız sayesinde, milyonlarca uyarana ve milyonlarca duruma adapte olabiliyoruz.

Cazip tarafları düşünüldüğünde, irrasyonel olmak, üstesinden gelinmesi gereken bir durum deÄŸil. BaÅŸka bir deyiÅŸle, bizi yöneten ilke, “mükemmel” biçimde rasyonel davranabilmek için çaba sarf etmek olmamalı. Ne mi olmalı? Ä°rrasyonel tarafımıza dair iÅŸe yarayan ve yaramayan ne varsa farkına varmak, mantığa uygun davranmadığımız durumları bilmek ve sınırları aÅŸmaya çalışmak, ama aynı zamanda bu “kusur”umuzun saÄŸladığı avantajlardan sonuna kadar yararlanmak.

Kaynak

• Dan Ariely (2011). Akıldışının Mantığı. Optimist Yayınları.
• Dan Ariely (2010). Akıldışı ama Öngörülebilir. Optimist Yayınları.
• R. B. Cialdini (2006). Ä°knanın Psikolojisi. MediaCat Kitapları.

24.11.2011