Emre Konuk

Geçen hafta insan canlısının ortak paylaÅŸtığı ihtiyaçlardan kalkarak, liderler ve yöneticilerin çalışanlarıyla iliÅŸkilerini yönetebilecekleri kısa bir “kullanım kılavuzu” denemesi yapmıştık. Bu hafta benzer bir amaçla anne ve babaların çocuklarıyla iliÅŸkilerini düzenlemede kullanabilecekleri bir kılavuzu oluÅŸturmaya çalışacağız. Bu bize aynı zamanda “ne yapılırsa veya yapılmazsa çocuÄŸumuza zarar vermeyiz” ile ilgili ip uçları da verecek.

Temel İhtiyaçlar ve Yaşantılar

1. Güvenlik İhtiyacı: Güven, korunma, kabul, bağlanma, ihmal, terk, yalnızlık, tehlike
2. Topluluk İhtiyacı: Birlikte olmak, birlik, aidiyet, dışlanma
3. Açıklık İhtiyacı: Bilinmeyenden korku, önünü görmek, netlik, hedefler
4. Otorite İhtiyacı: Denge, düzen, istikrar, yönetici(anne-baba)
5. Önemsenme İhtiyacı: İstenme, arzu edilme, beğenilme, sayılma, gurur, başarı, gelişim, rekabet, performans, mükemmellik, hayranlık, aşağılanma, küçük düşme
6. Anlamlı Yaşam İhtiyacı : Kişisel doyumun ötesinde, birilerine bir şeyler verme veya bir davaya hizmet

Geçen hafta şunu da eklemiştik: Hayatta kendimizle ve tüm ilişkilerimizle ilgili alıp veremediğimiz ne varsa, büyük ölçüde bu temel ihtiyaçların ve ilgili yaşantıların etrafında neler olup bittiği ile ilgili.

Hemen söyleyelim; saydığımız temel ihtiyaçlar ve varyantlarıyla ilgili sorunların başlangıcı bebekliğimize kadar uzanabilir. Bu temalarla ilgili sorun yaşayanların şikayetlerinden örnekler verecek olursak, genellikle şunları işitiriz:

Çaresizim                                  Yalnızım
Åžansızım                                   Ã‡irkinim
Dayanamıyorum                        Kötüyüm
Sevgiyi hak etmiyorum              DeÄŸersizim
Kendime güvenmiyorum            Yetersizim
Kendimi koruyamam                  Sevilmiyorum
Mükemmel olmalıyım                 Güçsüzüm
Hep zarar gördüm                      Zayıfım
Kimseye güvenemem                 EziÄŸim
Kendimi kontrol edemem            Önemsizim
Utanç vericiyim                           BaÅŸarısızım

Temel ihtiyaçlarıyla ilgili sorun yaşamayanlar da tersini söyler: Seçeneklerim var, Dostlarım var, Dayanabilirim, Seviliyorum, Yeterliyim, Bu halimle iyiyim, Değerliyim, Başarabilirim gibi.

Peki nasıl oluyor da kendimizle ilgili bu kadar olumsuz yargılarımız oluşabiliyor?

1. İhtiyaçlar karşılanmıyordur. Çocuk alabileceği iyi şeylerin pek azını alıyordur. Güvensiz bir ortamdadır, korunmuyordur, ihtiyaç hissettiğinde birisi yanında değildir, ihmal ediliyordur, terk edilmiştir, yalnız hissediyordur, ailede ve ilişkilerde iniş çıkışlar yoğundur, denge, düzen ve istikrar yoktur. Yetişkin olarak en büyük korkusu; sevdiklerini yitirmektir. En ufak ayrılıklar bile çok sarsar.

2. Travmatik bir süreç yaÅŸanmıştır: Çocuk hasar görmüştür. Ä°stismar, ÅŸiddet, kötü muamele, terk, ihmal, sürekli kıyaslanma düzenli bir ÅŸekilde yaÅŸanmıştır. Yukarıdaki listede yer alan “danışan ÅŸikayetlerinin” büyük bir kısmı bu iki nedene baÄŸlıdır.

3. Çok verilmiÅŸtir: “Ä°yilikten maraz doÄŸar” herhalde bu süreç için söylenmiÅŸ olsa gerek. Anne-baba çok korumuÅŸlardır, olumsuz ÅŸeyler yaÅŸatmamışlardır, çok “karışmışlardır”, onun yerine karar almışlardır, “aşırı serbest bırakmışlardır”, sorumluluk vermemiÅŸlerdir. Yani çocuk temel yaÅŸam becerilerini ve “hayatını organize etmeyi” öğrenememiÅŸtir. YetiÅŸkin olarak sonuçta ya sorumluluklardan, çatışmadan kaçar, ya da “her istediÄŸini yapmak” ister. Ä°steklerini erteleyemez, çok yarışmacı, çok baskın, çok ünlü, çok meÅŸhur, çok zengin olmaya odaklanır.

Bütün bunlar bize “ne yapmamamızı” söyledi. Ne yapmamız gerektiÄŸi yazılanlardan zımnen çıkartılabilir. Ama yine de bir özet yapalım:

Çocuğun Kullanım Kılavuzu

1. Çocuğunuz ihtiyacı olduğu zaman sizi yanında bulsun. Kendini güvende hissedeceği ortamı hazırlayın ve sürekliliğini sağlayın. Duygusal iniş çıkışları çocuğunuza yaşatmayın. Yaklaşılabilir olun. Dokunun ve kucaklayın. Ona tek ve özel olduğunu, sizin için önemli olduğunu hissettirin.
2. Ailesinin her şeyden daha önemli olduğunu, bağlanmanın, ait olmanın derin doyumunu yaşatın. Birlikte kahvaltı edin, yemekleri birlikte yiyin, birlikte eğlenin, ev işlerini birlikte yapın.
3. Yeteneklerini bulun. Onları geliştirmesine destek olun. Başarılarını kutlayın.
4. İsteklerini ertelemeyi, sınır koymayı öğretin. Aileyi sizin yönettiğinizi bilmesini sağlayın. İtirazlarını dinleyin. Makul olanlarını kabul edin. Kriteriniz zihinsel ve duygusal olgunluğu olsun.
5. Sorumluluk almayı öğretin. Oyuncaklarını birlikte toplayın. Ev işlerine ortak edin.
6. Herhangi bir sorun makul bir sürede aşılmamışsa ve sıkıntı veriyorsa bir uzmana danışın.

Kaynaklar

1. Schema Therapy. J.E.Young, J.S.Klosko, M.E.Weishaar. Guilford Press, 2003
2. One Thing You Need to Know. M.Buckingham. Free Press, 2005
3. Breaking Through. A.Robbins, Cloe Madanes. RobbinsMadanes, 2003
4. Donald Brown. Human Universals. New York: McGraw-Hill, 1991

14.05.2006