Çocuk ve Genç

Okul Reddi, okula gitmekten kaçınma veya okula gitmeyi reddetme örüntüsüne sahip çocukları tanımlamak için kullanılan terimdir. Okula devam etmekte ciddi güçlük çeken çocuklar, farklı nedenlerle okula gitmeyi reddetmekte ve farklı davranışlar sergilemektedirler. Okula gitmeyi reddeden çocukların ebeveynleri çocuklarının okula gitmek istemediÄŸi için gitmediÄŸini bilir. Çocuk okula gitmek yerine evde ebeveyni veya bakıcısı ile vakit geçirmeyi tercih eder, ebeveyn tarafından okula gitmeye zorlandıklarında yaÅŸadıkları endiÅŸe ve korkuya baÄŸlı olarak baÅŸ aÄŸrısı, karın aÄŸrısı ÅŸeklinde görülebilen psikosomatik hastalıklar sergileyebilirler. 

Okuldan kaçma davranışı sergileyen çocuklar ise, okula karşı herhangi bir kaygı ve korkusu olmayan, fakat daha çok anti-sosyal ya da suça eÄŸilimli davranışlar sergileyebilen çocuklardır. Genellikle ebeveyn çocuÄŸunun okuldan kaçma davranışı konusunda bilgi sahibi deÄŸildir. Çocuk normal okul saatlerinde okula gitmek yerine okuldan kaçarak, arkadaÅŸları ile okul dışında vakit geçirmeyi tercih eder. Okuldan kaçma davranışı genellikle okulun ilerleyen yılları ve özellikle de ergenlik döneminde daha sık rastlanan bir durumdur. 

Okul reddi, çocuklarda genellikle kendini iyi hissetmeme, okula gitmek için yataktan kalkmayı reddetme veya evden çıkma zamanı geldiÄŸinde aÄŸlama, kendini yere atarak tepinme ÅŸeklinde kendini gösterebilir. Bu durumda, ebeveynin çocuÄŸu zorla okula göndermeye çalışması, çocuÄŸu tehdit etmesi, durumu daha da kötüleÅŸtireceÄŸi için öncelikle çocuÄŸun okula gitmeyi reddetme nedeninin bulunması gereklidir. Okul reddi çok farklı nedenlerden kaynaklanabilir. Bazı çocuklar okulla ilgili etkinliklerden (okul servisi, sınıfta yüksek sesle okuma yapma, beden eÄŸitimi için kıyafet deÄŸiÅŸtirme) korkarken, bazı çocuklar ise evde yaÅŸanan sorunlar veya anneden/bakıcıdan ayrılma konusunda endiÅŸe yaÅŸayabilirler. 
Okul ile ilk kez tanışan çocuklarda okul reddinin temelinde “Ayrılık Kaygısı” yer almaktadır. “Ayrılık Kaygısı” tipik olarak yaklaşık 18 ila 24 aylıkken ortaya çıkar. Yeni yürümeye baÅŸlayan çocuklar, anneden/birincil bakım verenkiÅŸiden ayrılmaktan, kreÅŸe gitmekten veya bakıcının deÄŸiÅŸmesinden endiÅŸe duyabilirler ve bu endiÅŸelerini aÄŸlayarak, anneye yapışarak ve öfke nöbetleri geçirerek gösterebilirler. Bu yaÅŸlarda bu davranışlar normaldir, ancak geliÅŸimsel süreci tamamlayamayan çocuklarda okul reddi geliÅŸme olasılığı yüksektir.

KreÅŸe veya ilkokula baÅŸlama genellikle çocuÄŸun ilk kez anneden/birincil bakım verenden ayrılma sebebidir. Bu dönemde çocuÄŸun sergilediÄŸi okul reddinin temelinde ayrılmaya yönelik yaÅŸadığı endiÅŸe ve kaygı yer almaktadır.  Bu durum normal olup, birkaç gün içinde okul yönetiminin ve ebeveynin tutarlı davranışı sonucunda ortadan kalkmaktadır.

Yaşı daha büyük olan çocuklarda gözlenen okul reddinin temelinde ise okulda başlarına gelebilecek gerçek bir kötü durum: akran zorbalığı, öğretmenin tehditkâr tutumu endişesi yer alabilmektedir. Bu durumda, çocuğun okul ile ilgili yaşadığı endişelere neyin sebep olduğunu bulmak için çocukla konuşulması önemlidir.

Bazen, daha önceden bakıcılarından rahatça ayrılabilen okul çağındaki çocuklar aniden endiÅŸeli ve korkulu hale gelebilirler. Yakın zamanda çocuÄŸun sosyal çevresi veya ailede yaÅŸanan bir kriz; ölüm, boÅŸanma, mali sorunlar, taşınma  çocuÄŸun korkulu ve/veya endiÅŸeli olmasına neden olabilir. 
Okulda akademik veya sosyal sorunlar yaÅŸayan çocuklarda da okul reddi davranışı gözlemlenebilir. Bu çocuklar sosyal kaygıya; okula giderken alay edilme, zorbalığa uÄŸrama gibi sebeplerle okul reddi davranışını sergilerler. Bazı çocuklar için yaÅŸadığı mahalle, okul ve/veya okul çevresi de güvensiz veya kaotik olabilir. 

Hastalık veya ameliyat nedeniyle okul devamsızlığı fazla olan çocuklar, akademik ve sosyal beklentilerin yanı sıra sınıf rutinlerine dönmekte zorluk yaÅŸayabilirler. Bazı çocuklar, okulun kurallarına uyup, ders çalışmak yerine evde oturup televizyon izlemeyi, oyun oynamayı ve tüm gün ebeveynin ilgisini üzerlerinde tutmayı tercih ederler. 

Okullar arası geçiÅŸ yapan çocuklar ve gençler -ilkokuldan ortaokula veya ortaokuldan liseye-  geçerken stres yaÅŸayabilirler. 
Tüm bu faktörler okul reddi davranışının geliÅŸimine neden olabilir. Destek alınmazsa, kronik okul reddi, çocuÄŸun büyük zorluklar yaÅŸamasına neden olabilir. Bunlar, akademik süreçten kopma, düşük okul baÅŸarısı, akran iliÅŸkilerinde yetersizlik, okulla yasal çatışmalar yaÅŸama ve ileri dönemlerde psikolojik veya psikiyatrik bozukların ortaya çıkmasına sebep olabilir. 

Ebeveyn ne yapabilir?
Hastalık şikâyetleri sebebiyle çocuk okula gitmek istemiyorsa, çocuk aile hekimi/pediatrı tarafından muayene edilmelidir. Devamsızlık için tıbbi bir neden yoksa çocuğun okulda olması gerekir. Ebeveyn, okulu reddetmeye neden olan belirli bir sorun olup olmadığını anlamaya çalışmalıdır. Bazen çocuk sadece arkadaşları veya okul beklentileri hakkındaki endişelerini dile getirerek rahatlama hisseder. Çocuk belirli bir sorunu; sınavlarla ilgili endişe, alay edilme gibi sıkıntıları tam olarak belirleyebiliyorsa, ebeveyn, sorunu çözmek için uygun bir plan geliştirme konusunda çocuğun öğretmeniyle konuşmalıdır. Çocuğun okul reddi nedeniyle okula gitmediği günler evde TV izleme, bilgisayar oyunu oynama gibi faaliyetlere izin vermek yerine, çocuğun evde öğretmenin verdiği ödevleri yaparak, evde kaldığı sürede de okul faaliyetlerini sürdürmesi sağlanmalıdır. Ancak çocuk aşırı derecede üzgünse, okula gitmesi için sürekli olarak zorlanması gerekiyorsa, ailede önemli bir stres kaynağı varsa veya okula gitmeme davranışı alışkanlık haline geliyorsa, aile okulun rehber öğretmeninden, psikolog veya diğer ruh sağlığı uzmanlarından yardım almalıdır. Ebeveyn, rehber öğretmen ve ruh sağlığı uzmanı, çocuğun okul reddi davranışına neyin neden olduğunu belirlemek ve kapsamlı bir müdahale planı geliştirmek için birlikte çalışmak durumundadırlar.

Genel anlamda okul reddi farklı nedenlerden kaynaklanmakta olup, tedavi süreci bu doÄŸrultuda belirlenir. BaÅŸlangıçta birçok çocuk belli bir nedenden dolayı; anneden ayrılma, öğretmen tarafından cezalandırılma korkusu, sosyal olarak yetersiz hissetme gibi sebeplerle okula gitmeyi reddetmeye baÅŸlamış olabilir, ancak sonrasında baÅŸka bir nedenden dolayı; kuralları reddetme, video oyunlarına eriÅŸim, yetersiz akademik baÅŸarı sebebiyle okul reddi davranışını sürdürebilir.  Tedavi sürecinde, çocuÄŸun okul ile ilgili yaÅŸadığı endiÅŸe ve korkularına baÄŸlı olarak sosyal becerilerinin geliÅŸtirmesinin yanı sıra, ebeveynin süreçle baÅŸa çıkma becerilerinin geliÅŸtirilmesi ve olası aile sorunlarının ele alınmasına yönelik bir plan oluÅŸturulmalıdır.  

Davranış Bilimleri Enstitüsü - Çocuk ve Genç Bölümü