Çocuk ve Genç

Araştırmalar şiddete ve saldırganlığa yönelik davranışların yaşamın erken dönemlerinde öğrenildiğini göstermektedir. Ancak, yine araştırmalar, çocukların duygularını şiddet kullanmadan ifade edebilmeleri için ailelerinin büyük yardımı olabileceğini de göstermektedir. Bu yazı, anne-babaların gençlerde gözlenen şiddeti azaltmak için aile içinde, okullarda ve toplumda neler yapabileceklerini görmelerinde yardımcı olmak üzere hazırlanmıştır.

Çocuklarınız için yapabilecekleriniz

Anne-babalar çocuklarının güven ve sevgi dolu bir evde yasamalarını sağlayarak şiddeti azaltma konusunda önemli bir rol üstlenebilirler. Aşağıda bu konuyla ilgili bazı öneriler verilmektedir. Bunların hepsini harfiyen yerine getiremeyebilirsiniz ama elinizden geleni yaparsanız, çocuklarınızın içinde yaşayacakları dünyayı onlara daha az zarar verici hale getirebilirsiniz.

Çocuklarınıza yönelik sevgi ve ilginiz sürekli ve tutarlı olsun

Kendisini güvencede hissedebilmesi ve diğerlerine güvenebilmesi için, her çocuğun anne-babasıyla ya da bir yetişkinle güçlü , sevecen bir ilişki, bir "bağ" kurabilmesi gerekir. Kendisine sevgi ve ilgi gösteren bir yetişkinle böyle bir bağ kuramayan çocuğun, düşmanlık duyguları içinde gelişmesi ve "zor" bir genç olma ihtimali vardır. Kendileriyle çok küçük yaşlardayken ilgilenilmiş çocuklar arasında , "sorunlu davranışları" olan gençlere daha az sayıda rastlanmaktadır.

Bir çocuğa her zaman sevgi gösterebilmek hiç de kolay bir şey değildir. Hatta eğer genç, deneyimsiz ya da çocuğunu tek başına yetiştirmek durumunda kalan bir anne ya da babaysanız... Çocuğunuz hasta ya da özel ihtiyaçları olan özürlü bir çocuksa, bu iş daha da zordur. Eğer çocuğunuzu idare etme konusunda herkesinkinden daha farklı güçlükler yaşıyor ve çok zorlanıyorsanız, bunu çocuğunuzun doktoru ile ya da bir başka hekimle tartışınız. Eğer çocuğunuzun görünen tıbbi bir problemi yoksa, bu durumda bir psikologa başvurabilirsiniz. Böylelikle, çocuk yetiştirme konusunda bilimsel kanıtlara dayalı bazı yöntemler hakkında bilgiler edinebilirsiniz.

Çocukların kendi akılları olduğunu unutmamak çok önemlidir. Çocuklarınızın giderek artan bağımsızlık ihtiyaçları ve bu ihtiyacı doyurmaya yönelik davranışları bazen sizi kızdırabilir, engelleyebilir ya da hayal kırıklığına uğratabilir. Onlara herhangi bir tepki göstermeden önce, durumu çocuğunuzun bakış açısından değerlendirme konusunda göstereceğiniz istek, sizin de kendi duygularınızla baş etmenize ve daha sabırlı davranmanıza yardımcı olur. Çocuklarınıza öfke ve düşmanlık dolu sözler ve davranışlarla tepki vermekten kaçınmak için elinizden geleni yapın.

Çocuklarınızı gözetim altında yönlendirin

Çocuklar kendi ayakları üzerinde duruncaya kadar, cesaretlendirilmek, korunmak ve destek almak için ebeveynlerine ve aile üyelerine muhtaçtırlar. Uygun yönlendirme ve gözetim olmadığı zaman, ihtiyaç duydukları bu rehberlikten yoksun kalacaklardır.

Araştırmalar, zamanında ve yapıcı bir yönlendirme almayan çocukların davranış problemleri olduğunu göstermektedir. Çocuklarınızın her zaman nerede olduğunu, arkadaşlarının kimler olduğunu bilmekte ısrarlı olun. Çocuklarınızı kendiniz gözetemeyecekseniz bir başka yetişkinin gözetiminin altında olduklarından emin olun. Çok kısa bir süre için bile olsa çocuklarınızı evde yalnız bırakmayın.

İlkokul çağı ve daha ileri yaşta olan çocuklarınızın bir yetişkinin gözetiminde yapılan okul-dışı spor faaliyetlerine, eğitim programlarına ya da düzenli ve yapılandırılmış eğlencelere katılmalarını teşvik edin. Değerlerine saygı duyduğunuz kurum, kuruluş ya da bireylerin yönetiminde olan toplumsal programlara kaydettirin. Gözetim altında yapılan eğlence faaliyetlerine çocuklarınızla birlikte gitmeye çalışın ve diğer kişilerle ilişkilerini izleyin. Diğer çocukların aşağılayıcı, tehditkar, küfürlü konuşmalarına onun nasıl cevaplar verdiğine; vurma, çarpma davranışları ile öfke ifadelerine nasıl tepki gösterdiğine dikkat edin. Kızgınlık ve öfkenin ifadesi için bu tür davranışların uygun yöntemler olmadığını çocuğunuza anlatın ve benzer biçimde davranmasını engelleyin.

Çocuklarınıza uygun davranışları öğretebilmek için kendiniz model olun

Çocuklar genellikle taklit ederek öğrenirler.  Ailenin deÄŸerleri, tutumları ve davranışlarının onlar üzerindeki etkisi büyüktür. Saygı, dürüstlük, ailemizden ve akrabalarımızdan gurur duymak gibi deÄŸerler, çocuklarımız için önemli bir güç ve güven kaynağı olabilirler.

ÇocuÄŸunuzun olumsuz arkadaÅŸ baskısı altında olduÄŸu, ÅŸiddetin yoÄŸun rastlandığı bir ortamda yaÅŸadığı ya da davranış bozuklukları olan öğrencilerle aynı okullara gittiÄŸi durumlarda bu deÄŸerler özellikle önemlidir. Çocukların çoÄŸu bazen saldırganlaşıp bir baÅŸka insana vurabilirler. Bu tür ÅŸiddete yatkın davranışların olası tehlikeleri hakkında çocuklarınızla konuÅŸurken kesin olun. Sorunlarını ÅŸiddete baÅŸvurmadan daha yapıcı yöntemlerle çözmüşse, onu bunun için takdir ettiÄŸinizi hemen belirtin ve ödüllendirin. Çocukların iyi davranışlarına daha fazla dikkat gösterip takdir ederek,  bu davranışları tekrar etme ve sürdürmeleri saÄŸlanabilir.

Çocuklarınızın sorunlarını saldırgan olmayan yöntemlerle çözmelerine yardımcı olabilmek için aşağıdaki önerilerden yararlanabilirsiniz.

Sorunlarını onlarla birlikte tartışın. Sorunlarını şiddet kullanarak çözmeye kalkarlarsa neler olabileceğini sorun. Sorunlarını şiddet kullanmadan çözmeye kalkarlarsa neler olabileceğini sorun. Bu tür bir, "birlikte sesli düşünme" egzersizi, çocuklarınızın şiddete başvurmanın yararlı bir yöntem olmadığını görmelerinde yardımcı olacaktır. Anne-babalar bazen farkında olmadan şiddet dolu davranışları teşvik edebilirler. Örneğin bazı ebeveynler, erkek çocuklarının kavga etmeyi öğrenmeleri gerektiğini ileri sürerler. Çocuklarınıza anlaşmazlıklarını, tehdit, yumruk ya da silah kullanarak değil, sakin ve yerinde kullanılan sözcüklerle çözmelerini öğretin. Boş zamanları için yapıcı, şiddet içermeyen oyunlar, faaliyetler bulmalarında çocuklarınıza yardımcı olun. Onlara sizin de bir zamanlar hoşlandığınız oyunları, spor faaliyetlerini, hobileri öğreterek, kendi beceri ve yeteneklerini geliştirmelerinde destek olun. Küçük çocuklarınıza hikayeler okuyun, daha büyüklerini kütüphanelere götürün ya da akrabalarınız arasından değer verdiğiniz, hayran olduğunuz, çevresi ve diğer insanlar için bir şeyler yapmış olanların hayat hikayelerini anlatın.

Çocuklarınıza vurmayın

Çocuklarınıza ceza vermek için onları itmek, kakmak, tokatlamak, vurmak ya da dayak atmak gibi davranışlar, onlara sorunlarını iterek, kakarak, vurup, çarparak çözmenin uygun olacağı, ceza vermeleri gerektiğinde onların da benzer şekilde cezalar verebilecekleri mesajını verir. Fiziksel cezalar, istenmeyen davranışları ancak belli bir süre için durdurabilir. Hatta çocukların çok sert cezalara bile uyum sağlayabildiği, bu nedenle de cezanın hiç bir etkisi kalmadığı bilinmektedir. Oysa fiziksel olamayan disiplin yöntemleri çocukların duygularıyla daha kolay başa çıkmalarına yardımcı olur ve sorunlarını şiddet içermeyen yöntemlerle çözebileceklerini öğretir.

Aşağıda cezaya dair bazı öneriler bulacaksınız:

• ÇocuÄŸunuzun her yaşı için bir dakika sürecek ÅŸekilde, sesini çıkarmadan bir köşede oturmasını isteyebilirsiniz. (Bu yöntem çok küçük çocuklarla kullanılamaz) Bazı izinlerini ya da harçlığını geri alabilirsiniz. ArkadaÅŸları ile çıkmasına ya da bazı okul/toplum etkinliklerine katılmasına izin vermeyebilir evden dışarı çıkarmasını yasaklayabilirsiniz (Bu ceza daha çok büyük yaÅŸtaki çocuklar ve ergenler için uygundur) Harçlığın, önceden verilmiÅŸ izinlerin geri alınması ya da evden dışarı çıkmayı yasaklama gibi cezaların, tutarlılıkla ve kısa süreler için uygulanması daha uygundur.


• Hata yaptıkları zaman çocukların bu hataları düzeltebilecek olmalarına inanmaları gerekir. Hatalardan da bir çok ÅŸey öğrenilebileceÄŸini onlara gösteriniz. Hatalarını bulmaya, gelecekte benzer hataları yapmaktan nasıl kaçınılabileceÄŸini anlamalarına yardımcı olunuz.


• Bu tür durumlarda çocuklarınızı aÅŸağılamamak, utandırmamak özellikle önemlidir. Çocuklarınızın her zaman için sizin sevginizi ve saygınızı hissetmeye ihtiyaçları vardır. Davranış deÄŸiÅŸtirme yöntemlerinden biri de hatalı davranışları cezalandırmak yerine, olumlu davranışları ödüllendirmektir. Takdir etme, ilgi, ÅŸefkat göstermenin en etkili ödüller olduÄŸunu unutmayın.

Kurallarınız ve disiplin yöntemleriniz konusunda tutarlı olun

Bir kural koyduysanız onu yerine getirin ve vazgeçmeyin. Çocukların kendilerinden hangi davranışların beklendiği konusunda açıklığa ve belirginliğe ihtiyaçları vardır. Oluşturduğunuz bir kuralın yerine getirilmesi konusunda gelişigüzel biçimde davranırsanız, bu sadece çocuklarınızın kafasını karıştırarak "kaçamak yollar" aramalarını destekleyecektir. Kurallarınızı oluştururken olanaklar ölçüsünde çocuklarınızın da katılımlarını sağlamaya çalısın. Neyi beklediğinizi ve kurallara uyulmadığı zaman ne tür sonuçlarla karşılaşacaklarını açıklayın. Bu yaklaşım, onların hem kendileri hem de çevrelerindeki insanlar için en iyi olanı elde edebilmeleri amacıyla neler yapmaları gerektiğini öğrenmelerini sağlayacaktır.

Çocuklarınızın ateşli silahlara ulaşamayacaklarından emin olun

Silahlar ve çocuklar çok öldürücü bir bileÅŸimdir ve bir araya getirilmemelidir. EÄŸer kullanıyor ya da evinizde bulunduruyorsanız, silahların ya da diÄŸer öldürücü araçların tehlikeleri konusunda çocuklarınızı bilgilendirin. EÄŸer evinizde tabanca ya da tüfek varsa  içini boÅŸaltıp, kurÅŸunları ve silahları ayrı ayrı kilitli dolaplarda saklayın. Doldurulmamış bile olsa bu silahları asla çocuklarınızın bulabilecekleri yerlerde saklamayın. Ãœzerinizde asla tabanca ya da öldürücü bir silah taşımayın. Silah taşımanın çocuklara verdiÄŸi mesaj sorunların silahlarla çözülebileceÄŸidir.

Çocuklarınızın çevrenizde ya da evinizde ÅŸiddet görmelerini önlemeye çalısın  Evdeki ÅŸiddet çocuklar için korkutucu ve zararlıdır. Çocukların korku duymadan sevgi içinde yaÅŸayabilecekleri güvenli bir eve ihtiyaçları vardır. Evinde ÅŸiddete tanık olan çocukların ileride mutlaka ÅŸiddet gösterecekleri söylenemese de, karşılaÅŸtıkları sorunları ÅŸiddete baÅŸvurarak çözmeye "yatkın" olacakları söylenebilir. Evinizi ÅŸiddetten uzak  güvenli bir yer haline getirmek için elinizden geleni yapın. KardeÅŸler arasında ÅŸiddet içeren davranışları kesinlikle engelleyin. Anne baba arasındaki düşmanlık ve saldırganlık dolu kavgaların da çocukları çok korkutacağını ve onlar için kötü örnekler oluÅŸturacağını unutmayın. EÄŸer evinizdeki bireyler birbirlerini sözel ya da fiziksel yöntemlerle incitiyorsa ya da kötüye kullanıyorsa, çevrenizdeki bir psikologdan yardım almanızı öneririz.

Bu profesyonel kişi ailenizdeki şiddetin hangi nedenlerle oluştuğunu ve durdurulabilmesi için neler yapılabileceğini anlamanızda yardımcı olacaktır. Bazen çocuklarınızın sokaklarda, okulda ya da evde şiddete maruz kalmasını engelleyemeyebilirsiniz. Bu durumlar olduğunda, yaşadıkları korku duygularıyla baş edebilmeleri için onlara yardım etmeniz gerekebilir. Onlara bu konularda yardımcı olabilecek profesyonel kişiler arasında okulun rehber öğretmenini ya da bir psikologu sayabiliriz.

Çocuklarınızın medyadaki şiddete çok fazla maruz kalmalarını önlemeye çalışın Televizyonda, sinemada ya da bilgisayar oyunlarında çok fazla şiddet izlemenin de çocuklarda saldırgan davranışlara yol açtığı bilinmektedir. Bir ebeveyn olarak çocuğunuzun izlediği şiddet miktarını kontrol altında tutabilirsiniz.

Aşağıda bazı öneriler bulacaksınız:

• Televizyon izlemeyi günde bir ya da iki saat ile sınırlandırın.
• Çocuklarınızın hangi televizyon programlarını izlediklerini, hangi filmlere gittiklerini
• ve hangi tür bilgisayar oyunlarını oynadıklarını bilin.
• Televizyon programlarında, sinemalarda ve bilgisayarda izledikleri ÅŸiddet hakkında
• onlarla konuÅŸun.
• Bu tür davranışların gerçek hayatta ne kadar acı verici olduÄŸunu ve ciddi sorunlara
• yol açabildiÄŸini anlamalarını saÄŸlayın.
• Sorunların ÅŸiddet kullanmadan nasıl çözülebileceÄŸini onlarla tartışın.

Çocuklarınıza şiddet kurbanı olmayacakları yolları öğretmeye çalısın. Çocuklarınızın şiddet kurbanı olmamaları için ne tür önlemler almaları gerektiğini öğrenmeleri çok önemlidir.

Kendinizi ve çocuklarınızı şiddetten korumanızda yardımcı olabilecek öneriler:

• Çocuklarınıza çevrenizdeki güvenli sokak ve caddelerin hangileri olduÄŸunu öğretin
• Her zaman için aydınlık, kalabalık yerlerde ve bir arkadaÅŸla yürümelerini öğütleyin
• Gördükleri kuÅŸkulu davranışları ya da tanık oldukları suçları size, öğretmenlerine, güvenilir bir baÅŸka yetiÅŸkine ya da polise bildirmelerinin ne kadar önemli olduÄŸunu anlamalarını saÄŸlayın.
• Polis Acil 155 numaralı telefondan nasıl arayacaklarını öğretin.
• Kendilerine zarar vermeye kalkan biri olduÄŸunda , "Hayır" deyip kaçmalarını ve güvenilir bir yetiÅŸkine bu konuyu mutlaka söylemeleri gerektiÄŸini anlatın. Yabancılarla konuÅŸmanın tehlikelerini vurgulayın.
• Bilmedikleri ve güvenmedikleri kimseye kapıyı açmamalarını ve bir yere gitmemelerini öğütleyin.

Çocuklarınıza şiddete karşı olmalarını öğretin

Şiddete karşı davranışlar sergiledikleri her ortamda çocuklarınızı destekleyin ve ödüllendirin. Arkadaşlarından birinin diğerine vurduğu, küfrettiği, tehdit ettiği durumlarda çocuğunuza sakin ama kesin sözcüklerle nasıl tepki gösterebileceklerini öğretin. Şiddete karşı durmanın ve direnç göstermenin, daha fazla cesaret gerektirdiğini anlatın. Çocuklarınızın farklı yörelerden, farklı aile yapılarından gelen kişilerle geçinmelerine, onları kabullenmelerine yardımcı olun. İnsanları sadece farklı oldukları için eleştirmenin ve etiketlemenin acı verici, incitici olduğunu öğretin ve kesinlikle bu tür davranışlara izin verilmeyeceğini anlamalarını sağlayın. Şiddeti başlatan ya da cesaretlendiren sözcükleri kullanmanın ya da şiddet dolu davranışları sessizce seyretmenin, yanlış ve zararlı olduğunu anlatın. Tehditlerin ve itip-kakmanın şiddeti körükleyen davranışlar oldukları konusunda kendilerini uyarın.

Yetişkinler için ekstra öneriler

Ailenizle, arkadaÅŸlarınızla, çevrenizdekilerle yakın olun ve onlarla ilgilenin. ArkadaÅŸlardan oluÅŸan bir grup, size hoÅŸ zaman geçirmenizde katkıda bulunabileceÄŸi gibi, zor zamanlarınızda destek vererek, yardım edebilir. Çocuklarınızı büyütürken stresi ve yalnızlığı azaltmak çok yararlı olacaktır. Çevrenizle iliÅŸkiye geçin, komÅŸularınızı tanıyın. Öldürücü silahların komÅŸu evlerde de bulundurulmamasını saÄŸlayın. SuçluluÄŸu ve ÅŸiddeti azaltmaya yönelik sivil toplum giriÅŸimlerine gönüllü olun. Çevrenizde bu tip programlar yoksa, siz baÅŸlatın. SeçtiÄŸiniz milletvekillerinin ve belediye görevlilerinin ÅŸiddet konusundaki hassasiyetinizi bilmelerini ve konuyla iliÅŸkili önlemleri almalarını saÄŸlayın, baskı grupları oluÅŸturun. Åžiddet içeren programlar sunan televizyon kanallarına, onlara reklam veren ya da sponsor olan ÅŸirketlere ÅŸikayetlerde bulunun. Çocuklarınızın çevrenizdeki "çevre temizliÄŸi", "aÄŸaç dikme", vb. etkinliklere katılmalarını ve içinde yasadıkları toplumla bütünleÅŸip  gurur duymalarını saÄŸlayın. Bu tür gruplar, bir yandan çevrenizi daha "yaÅŸanır" ve güvenli bir hale getirmeye çalışırken,  diÄŸer bir yandan da çocuklarınızın güvenli,  yararlı ve ödüllendirici etkinlikler içinde hoÅŸ zaman geçirmelerine yardımcıdırlar.

Potansiyel tehlike iÅŸaretleri

Çocukları aşağıdaki belirtileri gösteren ebeveynler, bu konuları profesyonel bir kişiyle görüşmeli ve çocuklarını anlamaya çalışmalıdırlar.

Bebekler ve okul-öncesi çocuklarda gözlenen tehlike işaretleri

• Bir gün içinde çok sık olarak ortaya çıkan 15 dakikadan daha uzun süren ve ebeveynler, bakıcılar ya da diÄŸer aile üyeleri tarafından sakinleÅŸtirilemeyen öfke nöbetleri
• Nedeni olmadan çok sık ortaya çıkan saldırganlık patlamaları
• ÇocuÄŸunuzun aşırı aktif, kontrolsüz ve korkusuz olması
• YetiÅŸkinleri ve kuralları hiçe sayması
• Ebeveynlerine yönelik baÄŸlılık davranışlarını göstermemesi, yabancı yerlerde onları aradığını, onların yakınında olmak istediÄŸini gösteren davranışları sergilememesi
• Televizyonda sıklıkla ÅŸiddet içeren programlar araması, ÅŸiddet teması olan oyunlara girmesi, diÄŸer çocuklara yönelik hain davranışlarda bulunması

Okula giden çocuklarla ilişkili tehlike işaretleri

• Dikkat ve konsantrasyon sorunlarının olması
• Sınıf aktivitelerinde "oyun-bozan davranışlar" göstermesi
• Okulda baÅŸarısız olması
• Okulda diÄŸer çocuklarla sık sık kavga etmesi
• Hayal kırıklıkları, eleÅŸtiriler ve alaylara, yoÄŸun öfke patlamaları, suçlamalar ya da intikam temalı davranışlarla tepki göstermesi
• Televizyonda çok sayıda ÅŸiddet içerikli program seyretmesi, bu tür filmlere gitmesi ve bu tür bilgisayar oyunları oynaması
• Çok az sayıda arkadaÅŸ sahibi olması, davranışları yüzünden arkadaÅŸları tarafından dışlanması
• Saldırgan, kural dinlemez olduÄŸu bilinen çocuklarla arkadaÅŸlık kurması DiÄŸerlerinin duygu ve düşüncelerine duyarsız olması
• Ev hayvanlarına ya da sokaktaki hayvanlara yönelik hainlikler yapması
• Kendini çok çabuk engellenmiÅŸ hissetmesi

Ergenlik-öncesi ve ergenlik dönemi çocuklarınız için tehlike işaretleri

• Otoriteye sürekli karşı durması
• DiÄŸerlerinin duygu ve davranışlarını hiçe sayması
• Ä°nsanlara kötü davranması ve problemlerinin çözümü için fiziksel ÅŸiddete ya da ÅŸiddet tehditlerine baÅŸvurması
• Sık sık hayatın kendisine haksızlık ettiÄŸini vurgulaması
• Okulda baÅŸarısız olması ve "ders asma" davranışlarının sıklığı herhangi bir nedeni olmadığı halde okula gitmemesi
• Okuldan uzaklaÅŸtırılması ya da atılması
• Çetelere, kavgalara katılması, hırsızlık ya da vandalizm gibi davranışlarda bulunması
• Alkol, ilaç ya da uçucu madde kullanması

Çeviri: Prof.Dr. Nesrin H. Åžahin - Türk Psikologlar DerneÄŸi, 1999